نگاه ایران به اقتصاد همسایه شمالی؛ چگونه با «ترکمنستان» کار کنیم؟

ترکمنستان کشوری با خشکی ‌بسته در آسیای مرکزی است که از جنوب با ایران و افغانستان، از شرق با ازبکستان، از شمال و غرب با قزاقستان، و از جنوب غربی از طریق دریای خزر با جمهوری آذربایجان هم‌مرز است. این کشور دارای طولانی‌ترین مرز خشکی با ایران (حدود 990 کیلومتر) و دسترسی غیرمستقیم، اما راهبردی، به دریای خزر است. مساحت ترکمنستان 470هزار کیلومتر مربع است و هفتمین کشور بزرگ آسیا به شمار می‌رود. جمعیت آن در سال 2024 حدود 8.1 میلیون نفر است.

 از نظر قومی، بیش از 85٪ جمعیت ترکمن‌ها هستند (شامل زیرگروه‌های تکه، یمُت، ارساری و گوکلن)؛ سایر اقلیت‌ها شامل ازبک‌ها (5٪)، روس‌ها (2٪)، تاجیک‌ها، و قزاق‌ها می‌شوند. زبان رسمی ترکمنی (از خانواده زبان‌های ترکی) است که از سال 1993 با الفبای لاتین نوشته می‌شود. از نظر مذهبی، بیش از 93٪ جمعیت مسلمان سنی هستند. ترکمنستان از نظر فرهنگی با ریشه‌های ترکی-ایرانی، غنی از سنت‌های کهن چادرشومال، تابوت، و هنرهای دستی (فرش بافی، گلیم، سفال) است. با وجود موقعیت جغرافیایی میانه، کشور به‌شدت خودکفایی‌گرا و منزوی است و ارتباطات خارجی آن تحت کنترل شدید دولت است.

تاریخ تا زمان استقلال

سرزمین ترکمنستان قرن‌ها بخشی از امپراتوری‌های پارسی (هخامنشیان، ساسانیان)، تورانی، و مغول بوده است. در قرون وسطی، منطقه به‌عنوان بخشی از خراسان و سپس «ترکستان»، گذرگاهی برای جاده ابریشم و مراکز صوفی‌گری بود. در قرن نوزدهم، روسیه تزاری پس از جنگ‌های سخت با قبایل ترکمن (به‌ویژه نبرد گوک‌تپه در 1881)، این منطقه را فتح و به امپراتوری خود الحاق کرد. در سال 1924، پس از انقلاب 1917، ترکمنستان به‌عنوان یک جمهوری خودمختار درون شوروی (جمهوری سوسیالیستی شوروی ترکمنستان) تأسیس شد. در دوران شوروی، زیرساخت‌های اولیه (راه‌آهن، کارخانه‌ها، آموزش مدرن) ساخته شد، اما هویت قومی تحت فشار بود و فعالیت فرهنگی محلی به‌صورت گزینشی اجازه داده می‌شد.

با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در سال 1991، ترکمنستان در 27 اکتبر 1991 بدون هیچ درگیری نظامی یا اعتراضی استقلال خود را اعلام کرد. سپس، صفرمراد نیازوف، رهبر سابق کمونیست، ریاست جمهوری را به عهده گرفت و به‌سرعت مسیری از خودکفایی و شخصیت‌پرستی افراطی را در پیش گرفت. استقلال ترکمنستان در مقایسه با دیگر جمهوری‌های آسیای مرکزی، بی‌دردسر بود، چرا کشور فاقد جنبش‌های چپ، ملی‌گرای افراطی یا گروه‌های مذهبی سازمان‌یافته بود.

رویدادهای سیاسی مهم 50 سال اخیر

در طول دهه 170–1990، نیازوف حکومتی استبدادی و سکولار اما فرهنگ‌مدارانه برپا کرد. او در سال 1999 عنوان «سرکارگر ملی» (Türkmenbaşy) را برای خود ثبت کرد و تا زمان مرگش در سال 2006، حکومت مطلقه‌ای را اداره کرد. پس از او، قُربانقُلی بِرْدی‌مُحَمَّدُوف ــ دندانپزشک سابق و رئیس خدمات بهداشتی ــ به قدرت رسید و با وجود وعده‌های اصلاحات، نظام را تقویت کرد. وی در سال 2022 پسرش، سردار بِرْدی‌مُحَمَّدُوف، را به نخست‌وزیری و سپس در 2023 به جانشینی خود منصوب کرد و در مارس 2023 رسماً استعفا داد.

هر دو دوره، ویژگی‌های مشترکی داشته‌اند:

• حزب واحد (حزب دموکرات ترکمنستان) و انتخابات غیررقابتی؛
• سانسور گسترده رسانه‌ها (ترکمنستان در رتبه‌بندی آزادی مطبوعات جهانی همواره در آخرین جایگاه‌ها قرار دارد)؛
• محدودیت شدید حرکت شهروندان (ویزای خروجی برای اکثر شهروندان لازم است)؛
• غیرفعال‌سازی سازمان‌های حقوق بشری و مدنی.

با این حال، در سال‌های اخیر، اصلاحات محدودی صورت گرفته است: کاهش قیمت گاز برای مردم، افزایش دسترسی به اینترنت، و برگزاری نخستین نمایشگاه بین‌المللی «ایران‌اکسپو» در عشق‌آباد (2023). با این حال، حذف سیستم ویزای داخلی (2021) و تمدید مهلت اقامت برای اتباع خارجی (2024)، تنها در حد اقدامات ظاهری بوده است.

انتهای پیام